धरान । नेपाली छोरा शंखधर साख्वाँको सम्मानमा प्रचलनमा आएको नेपाल सम्बत ११४७ को पहिलो दिन धरानमा प्रभातफेरिको आयोजना गरिएको छ ।

झिगु समाजको आयोजनामा धरान ३ स्थित चन्द्रपुर बजारमा प्रदेश सभा सदस्य रमेश बस्नेतको प्रमुख आतिथ्यमा कार्यक्रम सम्पन्न गरेको हो । धरान स्थीत शंखधर साख्वाँको प्रतिमामा मालार्पण गरिएको थियो । त्यसैगरी मोटरसाइकलले धरान नगर परिक्रमा गरेका थिए ।

राष्ट्रिय संवत्का रूपमा सरकारी मान्यता प्राप्तिको इतिहास र महत्व

नेपाल संवत् नेपालको मौलिक ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र सभ्यतागत पहिचान बोकेको संवत् हो। यो केवल वर्ष गणना गर्ने पात्रो मात्र नभई नेपालको इतिहास, भाषा, संस्कृति, सामाजिक चेतना र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सम्पदा हो। नेपाल संवत्को प्रारम्भसँग जोडिएका शंखधर साख्वाःलाई नेपाली इतिहासमा ऋणमोचनकर्ता, समाजसेवी तथा राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा सम्मान गरिन्छ।

 १. शंखधर साख्वाः को हुन्?

शंखधर साख्वाः नेपाल संवत्का प्रवर्तकका रूपमा परिचित ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन्। उनी काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायसँग सम्बन्धित समाजसेवी तथा परोपकारी व्यक्ति मानिन्छन्।

प्रचलित ऐतिहासिक जनश्रुतिअनुसार तत्कालीन समयमा जनताले लिएको ऋण तिरेर उनीहरूलाई ऋणमुक्त गराउने महान् कार्य शंखधर साख्वाःले गरेका थिए। यही ऋणमोचनको ऐतिहासिक घटनाको स्मरणमा नेपाल संवत् प्रारम्भ भएको मान्यता छ।

नेपाल संवत्को सुरुवात विक्रम संवत् ९३६ अर्थात् इस्वी संवत् ८७९ मा भएको हो। यसको प्रारम्भलाई तत्कालीन लिच्छविकालीन राजा राघवदेवको शासनकालसँग जोडेर उल्लेख गरिन्छ।

यद्यपि शंखधर साख्वाःको जीवन, ऋणमोचनको घटना र संवत् प्रारम्भको विस्तृत विवरणबारे इतिहासकार तथा संस्कृतिविद्हरूबीच थप ऐतिहासिक अनुसन्धानको आवश्यकता रहेको छ।

२. नेपाल संवत् कसरी प्रारम्भ भयो?

नेपाल संवत्को उत्पत्तिबारे विभिन्न ऐतिहासिक विवरण र जनश्रुतिहरू पाइन्छन्। सबैभन्दा प्रचलित कथनअनुसार शंखधर साख्वाःले आफ्नो सम्पत्ति प्रयोग गरेर गरिब तथा ऋणमा डुबेका जनताको ऋण चुक्ता गरिदिएका थिए। यसरी जनतालाई ऋणको बोझबाट मुक्त गराउने कार्यलाई सामाजिक न्याय, परोपकार र लोककल्याणको उदाहरणका रूपमा लिइन्छ।

यसै घटनाको स्मरणमा नेपाल संवत् सुरु भएको जनविश्वास छ। नेपाल संवत् तत्कालीन लिच्छविकालीन राजा राघवदेवको शासनकालमा सुरु भएको मानिन्छ।

नेपाल संवत्को प्रारम्भ इस्वी संवत् ८७९/८८० को समयसँग सम्बन्धित छ। विभिन्न स्रोतमा इस्वी मितिको उल्लेखमा एक वर्षको फरक पाइने भएकाले यसलाई ऐतिहासिक मिति रूपान्तरणको भिन्नतासहित बुझ्नुपर्छ।

 ३. शंखधर साख्वाःलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा

शंखधर साख्वाःको योगदानलाई राष्ट्रिय रूपमा सम्मान गर्न लामो समयदेखि अभियान सञ्चालन हुँदै आएको थियो। नेपाल संवत् र यसको ऐतिहासिक महत्वलाई स्थापित गर्न नेवार समुदायका अगुवा, संस्कृतिविद्, इतिहासकार तथा नेपाल संवत् अभियन्ताहरूले निरन्तर आवाज उठाउँदै आएका थिए।

यसै अभियानको परिणामस्वरूप नेपाल सरकारले वि.सं. २०५६ मंसिर २ गते अर्थात् सन् १९९९ नोभेम्बर १८ मा शंखधर साख्वाःलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्‍यो।

उनी नेपालका चौधौँ राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा सम्मानित भएका हुन्। गरिब जनताको ऋणमोचन गराउने परोपकारी कार्य र नेपाल संवत् प्रारम्भमा पुर्‍याएको योगदानलाई यसको प्रमुख आधार मानिएको छ।

४. नेपाल संवत्ले राष्ट्रिय संवत्को मान्यता कहिले पायो?

नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय मान्यता दिलाउने माग लामो समयदेखि उठ्दै आएको थियो। विशेषगरी नेपाल संवत् न्हूदँ राष्ट्रिय समारोह समिति तथा विभिन्न सांस्कृतिक र सामाजिक अभियन्ताहरूले यसलाई नेपालको मौलिक राष्ट्रिय संवत्का रूपमा मान्यता दिन सरकारसँग माग गर्दै आएका थिए।

यसैक्रममा तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेतृत्वको सरकारले वि.सं. २०६५ कात्तिक ६ गते अर्थात् सन् २००८ अक्टोबर २३ मा नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय संवत्का रूपमा मान्यता दिने निर्णय गरेको थियो।

यो निर्णय नेपालको इतिहासमा महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ। यसले नेपाल संवत् नेवार समुदायको मात्र चाडपर्व वा सांस्कृतिक परम्परा नभई समग्र राष्ट्रको साझा ऐतिहासिक सम्पदा भएको सरकारी मान्यता स्थापित गर्‍यो।

५. राष्ट्रिय संवत् मान्यता र सरकारी कामकाजमा प्रयोगबीचको भिन्नता

नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय संवत् घोषणा गरिए पनि त्यसपछि लामो समयसम्म सरकारी कार्यालयका कागजात तथा औपचारिक कामकाजमा यसको नियमित प्रयोग हुन सकेन।

राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त हुनु र सरकारी कामकाजमा अनिवार्य वा नियमित प्रयोग हुनु फरक विषय हुन्।

नेपाल संवत्को व्यवहारिक प्रयोग बढाउने उद्देश्यले २०८० कात्तिक २७ गते (१३ नोभेम्बर २०२३) तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेतृत्वको मन्त्रिपरिषद्ले सरकारी आधिकारिक कामकाज तथा दस्तावेजमा नेपाल संवत्का तिथिहरू प्रयोग गर्ने निर्णय गरेको विवरण शंखधर प्रतिष्ठानको विशेष बुलेटिनमा उल्लेख छ।

यस निर्णयले नेपाल संवत्लाई सरकारी अभिलेख तथा प्रशासनिक व्यवहारमा स्थान दिने थप आधार तयार गरेको छ।

 ६. नेपाल संवत् सबै नेपालीको साझा सम्पदा

नेपाल संवत्को महत्व नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचानमा मात्र सीमित छैन। यसको नाम नै नेपालको नामबाट राखिएको छ। त्यसैले यो देशको ऐतिहासिक पहिचान, मौलिकता र सांस्कृतिक विविधतासँग जोडिएको संवत् हो।

नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। यहाँ विभिन्न समुदायका आफ्नै पात्रो, चाडपर्व, संस्कृति र परम्परा छन्। यस्तो अवस्थामा नेपाल संवत्को संरक्षण र प्रवर्द्धनले देशको सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्ने आधार प्रदान गर्छ।

वि.सं. २०८१ कात्तिक ४ गते (सन् २०२४ नोभेम्बर १९) शंखधर साख्वाःलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरिएको २५औँ वर्षगाँठको कार्यक्रममा राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले नेपाल संवत्लाई नेपालको विशिष्ट राष्ट्रिय सम्पदाका रूपमा व्याख्या गरेका थिए। उनले नेपाल संवत् देशको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनसँग जोडिएको साझा सम्पदा भएको धारणा राखेका थिए।

 ७. नेपाल संवत्को संरक्षण र प्रवर्द्धन किन आवश्यक छ?

नेपाल संवत्को संरक्षण गर्नु भनेको नेपालको आफ्नै इतिहास र पहिचानको संरक्षण गर्नु हो। यसका लागि केही महत्वपूर्ण काम आवश्यक देखिन्छन्।

* सरकारी कार्यालयका अभिलेख, सूचना तथा दस्तावेजमा नेपाल संवत्को मिति प्रयोगलाई प्रभावकारी बनाउने।

* विद्यालय तथा विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा शंखधर साख्वाः र नेपाल संवत्को इतिहास समावेश गर्ने।

* नेपाल संवत्को उत्पत्ति, ऐतिहासिक अभिलेख र शंखधर साख्वाःको जीवनबारे थप अनुसन्धान गर्ने।

* नेपाल संवत्को नयाँ वर्षलाई राष्ट्रिय रूपमा मनाउने वातावरण बनाउने।

* नेपालभित्र र विदेशमा रहेका नेपाली समुदायबीच यसको ऐतिहासिक महत्व प्रचारप्रसार गर्ने।

* नेपालका अन्य समुदायका मौलिक संवत्, संस्कृति र परम्परालाई समेत समान सम्मान गर्ने।

ऋण मोचन इतिहासदेखि राष्ट्रिय पहिचानसम्म

शंखधर साख्वाःको नाम केवल एउटा संवत् प्रारम्भ गर्ने व्यक्तिका रूपमा मात्र स्मरण गरिनु हुँदैन। उनीसँग जोडिएको ऋणमोचनको जनश्रुति सामाजिक न्याय, परोपकार र सामूहिक हितको सन्देश बोकेको ऐतिहासिक सांस्कृतिक कथा हो।

उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्नु र नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय संवत्को मान्यता दिनु नेपालको इतिहास तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई सम्मान गर्ने महत्वपूर्ण सरकारी निर्णय हुन्।

नेपाल संवत् कुनै एउटा जाति, समुदाय वा धर्मको मात्रै सम्पत्ति होइन। यो नेपालको नाम बोकेको संवत् भएकाले यसको इतिहास र महत्व सम्पूर्ण नेपालीको साझा विषय हो।

शंखधर साख्वाःको लोककल्याणकारी भावना, नेपाल संवत्को ऐतिहासिक निरन्तरता र नेपालको मौलिक पहिचानलाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउनु आजको आवश्यकता हो।