नेपालभर अहिले घर–घरमा उज्यालो र गीत गुन्जिएका छन्। दीपावली, यमपञ्चक वा देउसी–भैलो जस्ता विविध रूपमा मनाइने तिहार केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो सांगीतिक र सांस्कृतिक उत्सव पनि हो।

भैलिनीको स्वर र आँगनको रमाइलो

तिहार विशेषगरी गाईतिहारको दिन महिलाहरू घर–घरमा गएर “भैलिनी आइन् आँगन” भन्दै गीत गाउँछन्। हातमा भाँडा, दियो र रंगोलीको बीचमा बज्ने यो गीत केवल स्वर होइन—साझा आत्मीयताको प्रतिक हो। महिलाहरूको समूहले आँगन–आँगनमा पुगेर शुभकामना, समृद्धि र स्नेहका सन्देश गीतमार्फत बाँड्छन्।

‘देउसिरे’को उत्पत्ति र कथा

लोक परम्परामा ‘देउसिरे’ शब्दको स्रोत रोचक छ। ‘देव श्री राम’ भन्ने शब्दको अपभ्रंशबाट ‘देउसिरे’ बनेको विश्वास गरिन्छ।

कथाअनुसार, भगवान् राम अयोध्या फर्किँदा जनताले दियो बालेर रातभर उज्यालो पारेका थिए। त्यो रातको खुसीयालीमा मानिसहरूले रामको नाम पुकार्दै घर–घर घुमेका थिए। यही परम्परा पछि देउसिरेको रूपमा विकसित भयो, जसमा समूहका युवाहरू गीत, नाच र शुभकामनासहित घर–घर पुग्ने गर्छन्।

राजा बली र वामनको किम्वदन्ती

तिहारसँग जोडिएको अर्को पुरानो कथा राजा बली र भगवान् वामन (विष्णु) को छ।
कथाअनुसार बली अत्यन्त दानी राजा थिए। उनका दान–पुण्यले स्वर्ग लोकसम्म असर पारेपछि देवताहरूले भगवान् विष्णुका सामु गुहार गरे। विष्णुले वामन रूप धारण गरेर बलीसँग तीन पाउ जमिन मागे। बलीले सहमति दिएपछि वामन विराट आकारका बने—पहिलो पाउले पृथ्वी ढाकिदिए, दोस्रोले आकाश र तेस्रो पाउ बलीकै टाउकोमा राखे। त्यसपछि बली पाताल लोकमा गए।
तर बलीले विष्णुसँग प्रार्थना गरे—“वर्षमा एक पटक पृथ्वीमा फर्केर आफ्ना प्रजालाई भेट्न पाउँ।”
विष्णुले अनुमति दिए। त्यसै दिन बली पृथ्वीमा आउँछन् भन्ने धार्मिक विश्वासका आधारमा तिहारमा दियो बाल्ने र देउसी–भैलो खेल्ने चलन शुरू भएको जनश्रुति छ।

संस्कृति र एकताको प्रकाश

तिहारले केवल घर उज्यालो बनाउँदैन, समाजमा सम्बन्ध र सद्भावको उज्यालो पनि फैलाउँछ। देउसी भैलोमा उमेर र जात, वर्ग र धर्मको भेद हुँदैन—सबै मिलेर गाउँघर र सहर उज्यालो पार्छन्।

यही कारणले तिहार नेपाली समाजमा “उज्यालो र संगीतको पर्व” का रूपमा स्थापित भएको छ।