चिठी तिमीलाई लेखूँ भन्छु, शम्भु राई !

कलम समाउँछु, शब्द खोज्छु, वाक्यहरू बुन्छु, तर तिम्रो जीवनको उचाइ नाप्न खोज्दा शब्दहरू नै अपूरो लाग्छन् । तिम्रो सङ्घर्षको गहिराइमा पुग्न खोज्दा भाषाका किनाराहरू साँघुरा हुन्छन् । आखिर, केही जीवन यस्ता हुन्छन्, जसलाई अक्षरमा उतार्न सकिन्छ, तर अक्षरभित्र अटाउन सकिँदैन । तिम्रो जीवन त्यस्तै एउटा जीवन हो- जहाँ अभावले सपनाको घाँटी निमोठ्न खोज्यो, समाजले स्वाभिमानमाथि प्रश्न उठायो, समयले अनेक परीक्षा लियो, तर तिमी हरेक अवरोधलाई आफ्नो यात्राको नयाँ खुड्किलो बनाउँदै अघि बढिरह्यौ । धनकुटाको चुङ्बाङको माटोमा उम्रिएको बालक कसरी नेपाली सङ्गीतको आकाशमा आफ्नै परिचय बोकेको अग्लो नाम बन्न पुग्यो? यसको उत्तर तिम्रो प्रसिद्धिमा मात्र छैन, तिम्रो जीवनले भोगेको पीडा, रोजेको बाटो र सङ्गीतप्रतिको अविचल निष्ठामा छ।

आमाको आँसुबाट उम्रिएको विद्रोह

मायादेवी राई र चक्रबहादुर कुथुमीको आँगनमा जन्मिएको तिम्रो बाल्यकालले सायद कल्पना पनि गरेको थिएन- जीवनले यति चाँडै कठोर परीक्षाको ढोका खोल्नेछ भनेर।

अठार महिना पनि नपुग्दै तिमीले पितृछायाको अभाव भोग्नुपर्‍यो । आमाको जीवनमा परेको वियोगको छाया तिम्रो बाल्यकालमाथि पनि फैलियो । विधवाको पीडा, सामाजिक विभेद र अपमानका दृश्यहरू तिम्रा कलिला आँखाले देख्नुपर्‍यो । बालकका लागि संसार खेल्ने आँगन हुनुपर्ने हो, तिम्रा लागि भने त्यो संसारले सानैदेखि जीवनको कठोर पाठशाला खोलिदियो।

तर विडम्बना, समाजले कमजोर ठानेको त्यही परिवेशले तिम्रो चेतनालाई बलियो बनाउँदै लग्यो । अभावले तिमीलाई जीवन बुझायो, अपमानले स्वाभिमान चिनायो र अन्यायले प्रश्न गर्न सिकायो । सायद त्यहीँ कतै तिम्रो मनको कुनामा विद्रोहको पहिलो बीउ उम्रिएको थियो- अन्यायसँग सम्झौता नगर्ने, विभेदका अगाडि नझुक्ने र आफ्नो अस्तित्वलाई आफ्नै कर्मले प्रमाणित गर्ने विद्रोह।

सारङ्गीका तारमा स्वाभिमानका चित्र

गाउँमा गन्धर्वहरू आउँथे । काँधमा सारङ्गी बोकेर उनीहरू गाउँका दुःख गाउँथे, गरिबीका कथा सुनाउँथे, विरहका आँसु पोख्थे र आशाका धुनहरू छर्थे । तिमी ती दृश्यहरू हेर्थ्यौ। तिनका स्वर सुन्थ्यौ । तर तिम्रो मन सुनेर मात्र कहाँ मान्थ्यो र ! तिमीले सारङ्गी समायौ । औँलाहरू तारमाथि चल्न थाले । बिस्तारै ती तारमा अरूका कथा मात्र होइन, आफ्नै मनका आवाज पनि मिसिन थाले । गाउँका साथीभाइले ताली बजाउँथे । सुरले तिमीलाई हौस्याउँथे । सङ्गीतले तिम्रो बालमनलाई एउटा नयाँ संसार देखाइरहेको थियो।
तर त्यही बेला समाजको एउटा विभेदकारी आवाज तिम्रो कानमा ठोक्कियो-

“यो त तल्लो जातले बजाउने बाजा हो!”

त्यो वाक्य केवल सारङ्गीप्रतिको टिप्पणी थिएन, त्यो त मानिसलाई जन्मका आधारमा उचो र निचो ठान्ने सङ्कीर्ण मानसिकताको अभिव्यक्ति थियो । तिमीले सारङ्गीको अपमानमा एउटा बाजाको अपमान मात्र देखेनौ; त्यसमा श्रमको अवमूल्यन, प्रतिभामाथिको विभेद र मानवीय मर्यादामाथिको प्रहार पनि देख्यौ । त्यसैले तिम्रा लागि सारङ्गी अब मनोरञ्जनको साधन मात्र रहेन । त्यो स्वाभिमानको प्रतीक बन्यो, प्रतिरोधको माध्यम बन्यो, सामाजिक चेतनाको स्वर बन्यो । तिमीले प्रमाणित गर्न खोज्यौ- बाजाको कुनै जात हुँदैन, सुरको कुनै वर्ग हुँदैन, प्रतिभाको कुनै थर हुँदैन । कला मानिसको जन्मले होइन, उसको साधना र सिर्जनाले महान् हुन्छ । समाजले सारङ्गीलाई सानो ठान्यो; तिमीले त्यही सारङ्गीको स्वरलाई ठूलो बनाउँदै गयौ।

पहिलो पुरस्कार : प्रतिभाले दिएको जवाफ

गाउँकै विद्यालयबाट एसएलसी उत्तीर्ण गरेपछि तिम्रो यात्रा शिक्षाका औपचारिक पानाहरूमा मात्र सीमित रहेन । जीवनको अर्को पाठशाला तिम्रो प्रतीक्षामा थियो-लोकसङ्गीतको संसार । लोकगीत प्रतियोगितामा भाग लिन तिमी धनकुटाबाट धरान झर्‍यौ। प्रतिस्पर्धा गर्‍यौ र प्रथम पुरस्कार जितेर फर्कियौ । त्यो पुरस्कार एउटा प्रतियोगितामा प्राप्त सफलताको प्रमाण मात्र थिएन । त्यो त तिम्रो आत्मविश्वासको पहिलो सार्वजनिक हस्ताक्षर थियो । समाजले तिम्रो हातमा सारङ्गी देखेर जुन प्रश्न उठाएको थियो, तिम्रो प्रतिभाले त्यसको जवाफ दिन थालेको थियो । पुरस्कारले बाटो खोलिदियो; तर त्यो बाटोमा निरन्तर हिँड्ने शक्ति तिम्रो साधनाले दिएको थियो।

किनकि प्रतिभाले ढोका खोल्न सक्छ, तर गन्तव्यसम्म पुर्‍याउन निरन्तर अभ्यास, धैर्य र निष्ठा चाहिन्छ । तिमीले आफ्नो जीवनबाट यही सत्य स्थापित गर्दै गयौ।

राजनीति र सङ्गीत : चेतनाका दुई किनारा

कलेज जीवनसँगै राजनीतिले तिमीलाई बोलायो । सङ्गीतले त पहिलेदेखि नै तिम्रो हात समातिरहेको थियो । एउटा बाटोले समाजको संरचना बदल्ने सपना देखाउँथ्यो; अर्को बाटोले मानिसको मनभित्र परिवर्तनको बीउ रोप्थ्यो । तिमीले यी दुई बाटालाई परस्पर विरोधी ठानेनौ । तिम्रो समयको चेतना र विश्वासअनुसार दुवैलाई सँगसँगै अघि बढायौ।

तिम्रा लागि गीत केवल मनोरञ्जन थिएन । त्यो प्रश्न गर्ने माध्यम थियो, अन्यायप्रति असहमति जनाउने भाषा थियो र सामाजिक रूपान्तरणको आकाङ्क्षा व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक आधार थियो । त्यसैले तिम्रा गीतमा प्रेम र विरहका कोमल अनुभूतिसँगै समाजका विसङ्गतिप्रति असन्तुष्टि पनि सुनिन्थ्यो। तिनमा मानिसको दुःख थियो, श्रमको सम्मान थियो, समानताको आकाङ्क्षा थियो र परिवर्तनको सपना थियो। रामेश, मञ्जुल, जेबी टुहुरेजस्ता सहयात्रीहरूसँग जोडिएर तिमीले ‘सङ्कल्प’का विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा सक्रिय सहभागिता जनायौ । ती कार्यक्रमलाई केवल मञ्चीय प्रस्तुतिका रूपमा बुझ्नु अपूरो हुन्छ। ती गीतमार्फत विचार सम्प्रेषण गर्ने, मानिसलाई आफ्ना अवस्थाबारे सोच्न प्रेरित गर्ने र सांस्कृतिक चेतनालाई सामाजिक जीवनसँग जोड्ने प्रयत्न पनि थिए।

यहाँनेर एउटा कुरा विशेष महत्त्वको छ-गीतले मानिसलाई आदेश दिँदैन, तर उसको मनमा प्रश्न जन्माउन सक्छ। गीतले समाजलाई एकै रातमा बदल्दैन, तर परिवर्तनबारे सोच्ने वातावरण बनाउन सक्छ। तिम्रो प्रगतिशील सङ्गीतयात्राको महत्त्व पनि यहीँनेर देखिन्छ।

गीतसँगै यातनाका घाउ

सांस्कृतिक कार्यक्रमका मञ्चहरू सधैँ फूलले सजिएका थिएनन् । कतिपय मञ्चसम्म पुग्ने बाटोमा प्रहरीको लाठी, कुटपिट र यातनाका अनुभवहरू पनि जोडिए । प्रहरीको घेराभित्र शरीरलाई भकुन्डोजस्तै खेलाइएको पीडादायी समय तिम्रो जीवनको एउटा कठोर अध्याय बन्यो । शरीरमा लागेको चोट समयसँगै निको हुन सक्छ, तर अन्यायले आत्मसम्मानमा पुर्‍याएको चोटको स्मृति लामो समयसम्म रहिरहन सक्छ । त्यस समयमा तिमीले भोगेका घटनाहरूलाई आज फर्केर हेर्दा एउटा प्रश्न उठ्छ- आफ्नो विचार गीतमार्फत व्यक्त गर्ने मानिसले किन यति ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्थ्यो? इतिहासका यस्ता प्रसङ्गले हामीलाई एउटा आधारभूत सत्य सम्झाउँछन्- कलाको मूल्य केवल त्यसले दिने आनन्दमा मात्र हुँदैन, कहिलेकाहीँ त्यसले उठाउने प्रश्न र व्यक्त गर्ने असहमतिमा पनि हुन्छ।

तर तिमी ती घाउहरूका कारण आफ्नो स्वरबाट विमुख भएनौ। गीत रोकिएन, सारङ्गी रोकिएन, यात्रा रोकिएन । लाठीले शरीरमा प्रहार गर्न सक्थ्यो, तर तिम्रो मनमा बसेको सुरलाई सजिलै मौन बनाउन सक्दैनथ्यो।

गाउँदेखि जनमनसम्म

तिम्रो सङ्गीतयात्रा कुनै एउटा सहर, जिल्ला वा मञ्चमा सीमित रहेन । तिमी देशका विभिन्न जिल्ला, गाउँ र बस्तीमा पुग्यौ । धुलाम्मे बाटाहरू पार गर्‍यौ, गाउँका चौतारामा गीत गायौ, जनताका आँगनमा बसेर तिनका सुखदुःखसँग साक्षात्कार गर्‍यौ । त्यहाँ तिमीले केवल श्रोता पाएनौ; मानिसका मनभित्र प्रवेश गर्ने अवसर पायौ । कतै श्रमिकका थकित अनुहार थिए, कतै किसानका अभावपूर्ण दिनचर्या, कतै परिवर्तनको प्रतीक्षामा रहेका युवा मन, कतै अन्यायसँग जुधिरहेका मानिसहरू।

तिम्रा गीतहरू तिनै जीवनका बीचमा गुञ्जिए।

कुनै गीतले मानिसलाई आफ्ना दुःख सम्झायो, कुनैले अन्यायप्रति प्रश्न गर्न प्रेरित गर्‍यो, कुनैले भविष्यप्रति आशा जगायो । कतिपय युवाहरू तिम्रा गीत र सांस्कृतिक अभियानबाट प्रभावित भए, तिनका सामाजिक तथा राजनीतिक सोचमा पनि प्रभाव परेको हुन सक्छ। यसरी गीत मञ्चबाट गोरेटामा, गोरेटाबाट बस्तीमा र बस्तीबाट मानिसको स्मृतिमा पुग्यो । लोकसङ्गीतको एउटा ठूलो शक्ति यही हो- यो मानिसको जीवनबाट जन्मन्छ र फेरि मानिसकै जीवनमा फर्किन्छ । तिम्रो यात्रामा पनि गाउँको माटो, जनताको माया र सामाजिक चेतनाको आकाङ्क्षा एकअर्कासँग गाँसिँदै गए।

प्रेम, विश्वास र सहयात्रा

प्रेम केवल मन मिल्नु होइन, जीवनका अप्ठ्यारा मोडहरूमा एकअर्काको हात समातिरहनु पनि हो । समयले नयाँ मोड लियो । २०३७ सालमा तिम्रो जीवनले वैवाहिक सम्बन्धको नयाँ अध्याय सुरु गर्‍यो । शम्भु राई र उनकी पत्नी प्रमोदा राईको झन्डै चार दशक लामो दाम्पत्य जीवन यही आपसी विश्वास, सम्मान र समझदारीको आत्मीय उदाहरणका रूपमा रहे । शम्भु राई सङ्गीत साधनामा समर्पित रहँदा प्रमोदा राईले आफ्नो पेसागत जिम्मेवारीसँगै परिवारको आर्थिक तथा व्यावहारिक पक्षलाई बलियोसँग सम्हालिन् । जीवनका सुरुवाती सङ्घर्षमा एकअर्काको आधार बन्दै, फरक कार्यक्षेत्र र व्यस्तताबीच पनि आपसी स्वतन्त्रता र सम्मानलाई जोगाउँदै अघि बढेको यो सहयात्राले एउटा सुन्दर सन्देश दिन्छ-सफल दाम्पत्यको मिठास एउटै बाटोमा हिँड्नुमा मात्र होइन, फरक बाटामा हिँडेर पनि एउटै जीवनलाई प्रेमपूर्वक सम्हाल्नुमा हुन्छ।

रेडियो नेपालको तरङ्गमा फैलिएको स्वर

२०३९ सालबाट तिमी राजनीतिक रूपमा स्वतन्त्र भयौ र त्यसपछि तिम्रो यात्राले रेडियो नेपालको बाटो समात्यो । २०४१ सालदेखि रेडियो नेपालमा गुञ्जिन थालेको तिम्रो स्वरले क्रमशः फराकिलो श्रोता संसार भेट्यो । रेडियोको त्यो समय आजको जस्तो थिएन। हातहातमा मोबाइल थिएनन्, गीत सुन्ने अनगिन्ती डिजिटल माध्यम थिएनन्। रेडियो घरको एउटा महत्त्वपूर्ण आवाज थियो- कसैको भान्सामा, कसैको बैठकमा, कसैको खेतबारीको विश्राममा, कसैको परदेशी मनमा।

त्यही रेडियोका तरङ्गमार्फत तिम्रा गीतहरू घरघर पुगे।

“चलेछ बतास सुस्तरी…”
“ए हो माइली…”
“बाटो हेरी हुन्छ आमा…”
“फुलै फुल्यो बैँस फुल्यो…”
“सारङ्गी बजाउँदै गाउँदै…”
“तिमीले बिर्से नि लाखै छ…”
“अब हाम्रो भेटै हुन्न…”
“आलु दम चाना…”
“झुपडीकी नारी भन्छे…”
“मोहनी भाका…”
“म त हजुर गाइने…”
“हिउँचुलीको चिसो पानी…”
“जीवनको परिवेशभित्र…”
“परदेशी सम्झी नरुनु आमा…”
“मन बाँधु कसरी…”
“घर त हिले हो…”

यी गीतका शीर्षक मात्र उच्चारण गर्दा पनि नेपाली जनजीवनका अनेक रङ स्मृतिमा उत्रिन थाल्छन्।

कुनै गीतमा प्रेमको कोमलता छ, कुनैमा यौवनको उमङ्ग, कुनैमा वियोगको पीडा, कुनैमा आमाको माया, कुनैमा परदेशको व्यथा त कुनैमा गाउँघरको आत्मीय सुगन्ध । “बाटो हेरी हुन्छ आमा” सुन्दा प्रतीक्षामा बसेकी आमाको अनुहार सम्झनामा आउन सक्छ । “परदेशी सम्झी नरुनु आमा” ले घरबाट टाढा पुगेका सन्तान र तिनलाई सम्झेर बस्ने आमाहरूको भावनात्मक संसार छुन्छ। “सारङ्गी बजाउँदै गाउँदै” ले लोकजीवनको सरलता र गाइने परम्पराको सम्झना गराउँछ । गीतको वास्तविक जीवन त्यसका शब्द र धुनमा मात्र हुँदैन; त्यो त श्रोताको व्यक्तिगत अनुभवसँग जोडिएपछि अझ विस्तारित हुन्छ । कुनै गीत सुन्दा कसैलाई बाल्यकाल सम्झना आउँछ, कसैलाई गाउँको चौतारी, कसैलाई बिछोडिएको प्रेम, कसैलाई परदेशमा बिताएको जीवन र कसैलाई अब फर्केर नआउने प्रियजन । यस अर्थमा गीत गायकको कण्ठबाट निस्किएपछि श्रोताको जीवनको पनि अंश बन्न पुग्छ।

तिम्रा गीतहरूले पनि धेरै नेपालीका जीवनमा त्यस्तै ठाउँ बनाएका छन्।

स्वरको लोकप्रियताभन्दा परको योगदान

कलाकारको मूल्याङ्कन गर्दा हामी प्रायः लोकप्रिय गीत, मधुर स्वर र श्रोताको मायाको चर्चा गर्छौँ। तर कुनै कलाकारको जीवनलाई गहिराइमा बुझ्न उसका उपलब्धिसँगै उसले प्रतिनिधित्व गरेको समय, सांस्कृतिक परिवेश र सामाजिक अनुभवलाई पनि हेर्नुपर्छ । शम्भु राईको यात्रामा यी पक्षहरू एकअर्कासँग जोडिएका छन् । एउटा बालकले सारङ्गी समात्नु, सामाजिक विभेदको सामना गर्नु, प्रगतिशील सांस्कृतिक अभियानमा संलग्न हुनु र पछि रेडियोमार्फत व्यापक श्रोता समुदायसम्म पुग्नु- यी घटनाहरू अलगअलग टुक्रा मात्र होइनन् । यिनले एउटा कलाकारको व्यक्तित्व निर्माण गर्ने क्रमलाई देखाउँछन् । तिम्रो जीवनको पहिलो अध्यायमा सारङ्गीप्रतिको आकर्षण थियो। अर्को अध्यायमा त्यसै सारङ्गीमार्फत स्वाभिमान र प्रतिरोधको अभिव्यक्ति थियो। त्यसपछि सामाजिक चेतनासँग जोडिएको सांस्कृतिक यात्रा आयो। र अन्ततः तिम्रो स्वर नेपाली जनजीवनका विविध अनुभूतिसँग गाँसिँदै गयो । यो यात्रा सङ्घर्षबाट सिर्जनातर्फ, सिर्जनाबाट व्यापक पहिचानतर्फ र व्यक्तिगत साधनाबाट सामूहिक स्मृतितर्फ अघि बढेको यात्रा हो । तिम्रो योगदानलाई बुझ्नु भनेको एउटा गायकका लोकप्रिय गीत सम्झनु मात्र होइन, नेपाली समाजमा लोकसङ्गीत, रेडियो र सांस्कृतिक चेतनाले खेलेको भूमिकालाई पनि सम्झनु हो।

चिठी तिमीलाई लेखूँ भन्छु…

शम्भु राई!
चिठी तिमीलाई लेखूँ भन्छु, तर यो चिठी कुनै हुलाकबाट पठाइने कागजको चिठी होइन। यो त समयले स्मृतिलाई लेखेको चिठी हो । यो एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई सुनाउन चाहेको जीवनकथा हो । यसमा धनकुटाको चुङ्बाङको माटो छ । आमाको जीवनमा परेको वियोगको छाया छ। बाल्यकालमा देखिएको सामाजिक विभेद छ । सारङ्गीका तारमा मिसिएको स्वाभिमान छ। गाउँका साथीभाइको ताली छ । पहिलो पुरस्कारको खुसी छ। राजनीतिक तथा सांस्कृतिक यात्राका आरोह-अवरोह छन् । प्रहरीको लाठी र यातनाका स्मृतिहरू छन् । गाउँगाउँका मञ्च छन्। रेडियो नेपालका तरङ्ग छन् । अनि छन्- नेपाली जनजीवनका अनेक अनुभूतिलाई स्वर दिने गीतहरू। तिम्रो जीवनलाई हेर्दा लाग्छ, मानिसको उचाइ उसको जन्मपरिवेशले निर्धारण गर्दैन। उसले भोगेका कठिनाइ, तिनको सामना गर्ने साहस, आफूले रोजेको बाटोप्रतिको निष्ठा र समाजमा छोडेको सिर्जनात्मक प्रभावले उसको जीवनको अर्थ निर्माण गर्छ।

तिमी केवल गीत गाउने कलाकार होइनौ, तिम्रो जीवन आफैँमा सङ्घर्ष, स्वाभिमान र साधनाको एउटा पाठ हो । तिम्रो सारङ्गीमा एउटा बालकको जिज्ञासा थियो, तिम्रो स्वरमा समयका अनेक अनुभूति मिसिए, तिम्रा गीतमा जनजीवनका सुखदुःखले ठाउँ पाए। तिम्रो यात्राले हामीलाई सम्झाउँछ- सिर्जना केवल मनोरञ्जनको वस्तु होइन, त्यो जीवन बुझ्ने एउटा माध्यम पनि हो।

र अन्त्यमा, –

तिमीले सारङ्गीका तारमा बाँधेका धुनहरू समयसँगै तिम्रा निजी सम्पत्ति मात्र रहेनन् । ती नेपाली समाजका साझा स्मृति बने, अनेक पुस्ताका अनुभूतिसँग जोडिए र हाम्रो सङ्गीतको इतिहासमा आफ्नै स्थान बनाए । आज पनि कतै रेडियोमा तिम्रा गीत गुञ्जिँदा, कुनै पुरानो धुनले कसैलाई बाल्यकालमा फर्काउँदा, परदेशको गीतले कसैको आँखामा आमाको अनुहार उतार्दा वा सारङ्गीको स्वरले गाउँघरको सम्झना जगाउँदा- तिम्रो साधनाले अर्को जीवन पाएको हुन्छ। समय बित्छ । पुस्ता फेरिन्छन् । प्रविधि बदलिन्छ । गीत सुन्ने माध्यम फेरिन्छन् । तर मानिसको मन छोएका सिर्जनाहरूले नयाँ श्रोता र नयाँ अर्थ भेटिरहन्छन् । सायद कलाकारको जीवनको सबैभन्दा सुन्दर उपलब्धि यही हो- आफू उपस्थित नभएको समयमा पनि आफ्नो सिर्जनामार्फत मानिसहरूको जीवनमा उपस्थित भइरहनु।

तिम्रो जीवन सङ्घर्षको कथा हो, तर सङ्घर्षमै सीमित कथा होइन । यो सङ्घर्षबाट स्वाभिमान जन्मिएको, स्वाभिमानबाट साधना अघि बढेको र साधनाबाट नेपाली सङ्गीतमा आफ्नै पहिचान निर्माण भएको कथा हो । तिम्रो यात्रा एउटा कलाकारको यात्रा मात्र होइन- अभावलाई अवरोध होइन, साधनाको आधार बनाउँदै आफ्नो स्वरबाट समयसँग संवाद गर्ने एउटा जीवनको यात्रा हो । त्यसैले तिम्रो नामसँग सारङ्गीको धुन मात्र जोडिँदैन, जोडिन्छन् सङ्घर्षका स्मृति, स्वाभिमानका स्वर र नेपाली जनजीवनका अनेक अनुभूतिहरू। र जबसम्म ती गीतहरूले मानिसका मनमा कुनै पुरानो सम्झना जगाइरहनेछन्, तिम्रो सङ्गीतयात्राका ती स्वरहरू पनि नेपाली सामूहिक स्मृतिमा गुञ्जिरहनेछन्।

— Dr Tika Bhandari