२०८२ भदौ २३ गते नेपालको इतिहासमा शोक र जागरणको अविस्मरणीय दिनका रूपमा अंकित रह्यो । प्रधानमन्त्री केपी ओली नेतृत्वको सरकारले गरेको क्रुर दमनमा ७५ जना शहीद भए, जसले भदौ २४ गते काठमाडौंमा मात्र होइन, सम्पूर्ण देशभर अभूतपूर्व विरोधको तरंग फैलियो ।

तर यो युवाहरूको आन्दोलन मात्र थिएन । यो जेन–जेड पुस्ताले नेतृत्व गरेको जनविद्रोह थियो—जहाँ विद्यार्थी, पेशेवर, किसान, कर्मचारी, सुरक्षा निकायका सबै वर्गका पदाधिकारी, यहाँसम्म कि दलगत राजनीतिबाट मोहभंग भएका कार्यकर्तासमेत एकै स्वरमा सडकमा उत्रिएका थिए । दशकौँदेखि जात, धर्म, भाषा, पार्टी र क्षेत्रको आधारमा विभाजित राष्ट्र अचानक एउटै सशक्त आवाजमा उभियो—“जवाफदेहिता र स्थायित्व, भ्रष्टाचारको अन्त्य र लोकतन्त्रको सुदृढीकरण ।” शान्ति, समृद्धि र नागरिक अधिकारको सुनिश्चितताका लागि यो आवाजले सम्पूर्ण देशलाई चेतना जगायो ।

तर यसैबीच केही आपराधिक समूहले जेन्जी पुस्ताको आन्दोलनमा घुसपैठ गरी राष्ट्रका प्रतीकहरूमा आगजनी र तोडफोड गरे—सिंहदरबार, सर्वोच्च अदालत, प्रहरी कार्यालय, स्थानीय तहका प्रशासनिक भवनहरू जलाइए । आन्दोलनलाई बदनाम पार्ने प्रयास भए । तर जनताले प्रस्ट सन्देश दिए—“सरकारी सम्पत्ति भनेको जनताको सम्पत्ति हो, यसलाई नष्ट गर्ने होइन, बचाउने हो ।”

त्यसैले, भदौ २३–२४ लाई केवल दंगा वा राजनीतिक प्रदर्शनका रूपमा हेर्न सकिँदैन । यो जेन्जी पुस्ताले नेतृत्व गरेको पुस्तागत विद्रोह थियो—भ्रष्टाचारको अन्त्य र प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी नेतृत्वमार्फत स्थिर, पारदर्शी र उत्तरदायी राजनीतिक प्रणालीको स्थापना माग गर्ने एक ऐतिहासिक आन्दोलन ।

किन यो नेतृत्व परिवर्तनको कुरा मात्रै थिएन भन्ने स्पष्ट गर्न नेपालको आधुनिक राजनीतिक यात्रालाई हेर्नुपर्छ—१९९० (२०४६ साल) मा बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना भयो, २००६ (२०६२/६३ साल) मा गणतन्त्रको घोषणा गरियो, तर तीन दशक बितिसक्दा पनि राजनीतिक अस्थिरताको जड यथावत कायम छ ।

सरकारहरू प्रत्येक वर्ष ढल्छन्, गठबन्धनहरू रातारात फेरिन्छन्, मन्त्रीहरूको कार्यालय भ्रष्टाचारको खुला व्यापारका केन्द्रमा परिणत भएका छन् । यसले लोकतन्त्रको सपना स्थायित्वको अभाव र अस्थिरताको गहिरो दुःस्वप्नमा परिणत गराएको छ । त्यसैले भदौ २३ र २४ गते भएको जेन्जी पुस्ताको आन्दोलन एउटा सरकार फालेर अर्को बसाल्ने मामूली प्रदर्शन मात्र थिएन । यो मूलतः नेपालको शासन संरचना नै परिवर्तन गर्नुपर्ने चेतावनी र सङ्केत थियो, जसले राजनीतिक स्थायित्व र जवाफदेहिताको मागलाई विश्वसनीय ढंगले अघि बढायो ।

जेन–जेड पुस्ताले स्पष्ट रूपमा पहिचान गरिसकेको छ—अस्थिरताको मूल कारण प्रधानमन्त्रीहरू प्रत्यक्ष जनादेशबाट नभई अस्थिर दलगत सौदाबाजी र सत्ता समीकरणबाट जन्मिने हो ।त्यसैले उनीहरूको माग एकदम स्पष्ट छ: प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रमुख, अमेरिकी राष्ट्रपतीय मोडलअनुसार, जसलाई जनताले प्रत्यक्ष रोज्छन् र जसले फेरि दलको ह्विप वा गठबन्धनको अस्थिरताको दबाबबाट प्रभावित नहुने व्यवस्था सुनिश्चित होस् ।

अन्तर्राष्ट्रिय परिप्रेक्ष्य: किन संसारले नेपालको विद्रोहलाई बेवास्ता गर्न सक्दैन?

नेपालको संकट घरेलु राजनीति मात्र नभएर यसको रणनीतिक भू–राजनीतिक स्थान—भारत र चीनबीच, र दक्षिण एशियाली लोकतन्त्रको नाजुक सन्दर्भभित्र—यसलाई क्षेत्रीय र वैश्विक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण बनाउँछ । स्थायित्वविहीन नेपालले सीमा सुरक्षा, व्यापार मार्ग, र जल स्रोत साझेदारीमा मात्र होइन, क्षेत्रीय शक्ति समीकरणमा पनि गम्भीर अस्थिरता सिर्जना गर्छ । त्यसैले नेपालमा जेन्जी पुस्ताद्वारा सुरु गरिएको विद्रोह स्थानीय घटना नभई, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि चेतावनीको रूपमा देखा परेको छ, जसले नेपालमा लोकतन्त्र, जवाफदेहिता, र स्थायित्वको मागलाई विश्व मञ्चमा उजागर गरेको छ ।

१. भारतका चिन्ता

नेपाल भारतका लागि मात्र सांस्कृतिक छिमेकी होइन, एक महत्वपूर्ण सुरक्षा बफर पनि हो । अस्थिर नेपालले सीमा सुरक्षा, व्यापार मार्ग, र जलस्रोत व्यवस्थापनमा प्रत्यक्ष असर पार्छ । प्रत्यक्ष निर्वाचित, स्थिर कार्यकारी प्रमुख भारतका लागि एक सशक्त, एकीकृत र प्रभावशाली वार्ताकार हुनेछ, जसले द्विपक्षीय सम्बन्धमा स्थायित्व र सहजता सुनिश्चित गर्नेछ ।

२. चीनका हित

चीनको बेल्ट एन्ड रोड इनिसियटिभ (BRI) मा नेपाल एक महत्त्वपूर्ण नोड हो। तर सरकारको निरन्तर पतनले ठूला परियोजना अघि बढ्न सकेका छैनन् । स्थिर नेपाल चीनका लागि दक्षिण एशियासम्मको कनेक्टिभिटी विस्तारको आधारस्तम्भ हो ।

३. पश्चिमी दृष्टि

अमेरिका र युरोपियन युनियनका लागि नेपाल अस्थिर क्षेत्रमा लोकतन्त्रको परीक्षण स्थल हो । जेन–जेड पुस्ताको यो जनजागरणले अरब स्प्रिङ, हङकङको अम्ब्रेला आन्दोलन, वा ब्ल्याक लाइभ्स म्याटर आन्दोलनजस्तै सन्देश दिन्छ—जहाँ डिजिटल पुस्ताले आफ्नो आवाजलाई विश्वव्यापी बनाउँछन् ।

यसकारण काठमाडौंमा भएको विद्रोहको कम्पन संसारले महसुस नगरी बस्न सक्दैन ।

जेन–जेडको मनोविज्ञान: किन यो पुस्ता पर्खन तयार छैन

यो विद्रोहमा जेन–जेड पुस्ताको स्पष्ट छाप देखिन्छ । डिजिटल युगमै हुर्किएको यो पुस्ता स्मार्टफोन, ग्लोबल मिडिया, र निरन्तर सूचना प्रवाहसँग सिधा जोडिएको छ । उनीहरू खाली भाषण होइन, वास्तविक परिणाम खोज्छन् । भ्रष्टाचार उनीहरूका लागि केवल राजनीतिक शब्द होइन—यो प्रत्यक्ष रूपमा भविष्य चोर्ने अपराध हो । पुराना नेताहरूका “क्रान्तिकारी भाषण” उनीहरूलाई प्रेरित वा रोमाञ्चक लाग्दैनन्; बरु जवाफदेहिता, पारदर्शिता, र योग्यता नै उनीहरूको मूल्य र मार्गदर्शक बनेका छन् ।

भदौ २३–२४ मा सडक र सामाजिक सञ्जाल एउटै आन्दोलन स्थल बने । ट्विटर ह्यासट्यागहरू सडकका नारासँग गुन्जिए, र टिकटक प्रत्यक्ष प्रसारणमार्फत जनसमूह अभूतपूर्व गतिमा परिचालित भयो—राजनीतिक दलहरूले कहिल्यै नगरेको तरिकाले । त्यसैले यो विद्रोह फरक थियो—नेताहरूले पूर्वनिर्धारित योजना अनुसार सञ्चालन गरेको होइन, सम्पूर्ण समुदायको साझा चेतना, सक्रियता र एकताबाट जन्मिएको वास्तविक आन्दोलन ।

यो आन्दोलनको हृदयमा एउटै स्पष्ट माग थियो—२०४६ सालदेखि अहिलेसम्मका सार्वजनिक पदमा रहेका सबै कर्मचारी र भ्रष्ट नेतामाथि तत्काल र कडा कारबाही । उच्चस्तरीय भ्रष्टाचार छानबिन आयोगको स्थापना अनिवार्य छ, जसले नेताहरूको सम्पत्ति छानबिन गर्ने, दशकौँदेखि भएको हिनामिनालाई जाँच्ने, र राजनीतिक हस्तक्षेपबाट स्वतन्त्र रूपमा कारबाही अघि बढाउने अधिकार राखोस् । अवैध सम्पत्ति प्रमाणित गर्न नसक्ने नेताहरूको सम्पत्ति जफत गरिनुपर्छ र उनीहरूलाई कानूनी रूपमा दण्डित गर्नुपर्छ ।

जेन–जेडका लागि यो बदला होइन; यो आफ्नो अस्तित्व र भविष्यको सुरक्षाका लागि लडाइँ हो । उनीहरूले बुझिसकेका छन्—भ्रष्टाचार उन्मूलन नगरी नयाँ प्रणाली पनि पुरानै अस्थिरता र विगतका कमजोरीमा डुब्नेछ । यही चेतना र दृष्‍टिकोणले भदौ आन्दोलनलाई केवल प्रदर्शन नभई, एक वास्तविक राष्ट्रिय सुधारको आन्दोलनको रूप दिएको छ ।

नेपालको भू–राजनीतिक बोझ : बीचको देशको पीडा

नेपालको सबैभन्दा ठूलो दुर्भाग्य यसको भूगोल हो—भारत र चीनबीच अड्किएको, सधैं बफर राज्यको भूमिकामा रहँदै आएको । यस अवस्थाले नेपालको आन्तरिक राजनीति र राष्ट्रिय निर्णयक्षमता दुवैमा चुनौती प्रस्तुत गर्दै आएको छ ।

भारत ऐतिहासिक रूपमा काठमाडौँको राजनीतिमा निर्णायक खेलाडीको भूमिका खेलेको छ । विभिन्न सरकारहरूको उदय र पतनमा दिल्लीको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ । चीनले पछिल्ला वर्षहरूमा सबै राजनीतिक पक्षसँग संवाद र प्रलोभनको माध्यमबाट आफ्नो पहुँच विस्तार गर्ने प्रयास गरिरहेको छ, जसले नेपालमा शक्ति सन्तुलनलाई जटिल बनाएको छ ।

तर भदौको विद्रोहले बाह्य शक्तिहरूलाई स्पष्ट सन्देश पठायो—“अब नेपालका भविष्य दिल्ली वा बेइजिङले होइन, नेपाली जनताले निर्धारण गर्नेछन् ।” यसरी सार्वभौमिकताको पुनर्परिभाषा गरिएको यस आन्दोलनले सम्भवतः नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा क्रान्तिकारी उपलब्धि हासिल गरेको छ ।

अन्तरिम सरकारका लागि चेतावनी

आन्दोलनका मागहरू कच्चा वा अस्पष्ट छैनन्; ती क्रिस्टल क्लियर छन्—२०४६ सालदेखि अहिलेसम्म सार्वजनिक पदमा भएका सबै कर्मचारी र भ्रष्ट नेतामाथि तुरुन्त र कडा कारबाही, र प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रणालीको कार्यान्वयन । यी मागहरूले केवल राजनीतिक सुधारको माग मात्रै होइन, राष्ट्रिय स्थायित्व र जवाफदेहिताको आधारलाई पुनःनिर्माण गर्ने स्पष्ट दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छन् ।

अब अन्तरिम सरकार चौराहेमा उभिएको छ । विकल्प दुई मात्र छन्—या त तत्काल सुधारलाई अँगालेर लोकतन्त्र र जनविश्वासलाई बचाउने, वा बेवास्ता गरेर जनता र पुस्ताले गरेको त्यागलाई बेकार बनाउने, र अर्को अझै उग्र आन्दोलनको निम्तो दिनु ।

जेन–जेडले प्रष्ट सन्देश दिइसकेका छन्—त्यागिएको बलिदान खरानीमा परिणत हुन दिइने छैन । आवश्यक परे, उनीहरू अझ ठूलो शक्ति र दृढतासहित फेरि सडकमा उत्रिन तयार छन्, र अबको आन्दोलन केवल चेतावनी मात्र नभई वास्तविक कार्यवाहीको संकेत बन्नेछ ।

रूपान्तरणको द्वारमा नेपाल

२०८२ भदौ २३–२४ को जेन–जेड विद्रोह केवल अर्को आन्दोलन होइन; यो पुस्ताको निर्णायक फैसला हो—पुरानो राजनीति विफल रह्यो र अब नयाँ प्रणालीको जन्म अपरिहार्य छ । यस विद्रोहले स्पष्ट रूपमा देखायो कि परिवर्तन अब अनिवार्य छ, र भविष्यको शासन जनताले प्रत्यक्ष रोजेको नेतृत्वमा आधारित हुनुपर्छ ।

नेपाल अब निर्णायक मोडमा उभिएको छ । विकल्प दुई मात्र छन्—वा त फेरि अस्थिरताको चक्र दोहोर्‍याउने, वा प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रणालीमार्फत स्थायित्व र जवाफदेहितामा साहसी र दीर्घकालीन कदम चाल्ने । अन्तरिम सरकारले यस आन्दोलनलाई कम आँक्ने गल्ती गर्न सक्दैन, र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि यसलाई बेवास्ता गर्न सक्दैन । बलिदान गहिरो छ, माग न्यायपूर्ण छन्, र जोखिम अत्यन्त उच्च छ ।

जेन–जेडले भदौमा जलाएको दियो केवल नेपालको लागि मात्र होइन; यसले सम्पूर्ण दक्षिण एशियाली लोकतन्त्रलाई पुनर्परिभाषित गर्ने शक्ति राख्छ । संसारले चुपचाप हेरेर बसिरहेको छैन । प्रश्न अब यही हो—नेपालका नेताहरूले आखिर जनताको आवाज सुन्छन् कि फेरि मौन रहँदै पुरानो अस्थिरताको चक्र दोहोरिन्छ?

युवाहरूको स्पष्ट दृष्टिले नेपालको भविष्य तय हुन्छ

नेपालको भविष्य अब दलगत गठबन्धनका अस्थिर सौदाबाजीमा निर्भर छैन; यो युवाहरूको स्पष्ट दृष्टि, सशक्त चेतना र प्रत्यक्ष आवाजमा आधारित छ । पुस्ताले अब चुपचाप पर्खँदैन—जनताको आकांक्षा अब स्पष्ट, निर्णायक र अपरिवर्तनीय बनेको छ ।

अब विकल्प दुई मात्र बाँकी छन्—न्याय वा खरानी, सुधार वा विद्रोह । यो निर्णयले देशको राजनीतिक दिशा स्थिर गर्ने कि अस्थिरताको चक्र दोहोर्‍याउने भन्ने स्पष्ट संकेत दिनेछ ।

स्थायित्व, प्रगति र लोकतन्त्रको भविष्यका लागि यो क्षण निर्णायक छ । यदि नेतृत्वले जवाफदेहिता, पारदर्शिता र न्यायको माग पूरा गर्न नसक्ने हो भने, नेपाल फेरि अनिश्चितता र दीर्घकालीन संकटको कुचक्रमा फस्नेछ ।