बेलायती संसदीय प्रणाली (Westminster Parliamentary System) संसारकै प्रभावशाली संसदीय अभ्यासमध्ये पर्छ। नेपालको वर्तमान संसदीय व्यवस्था पनि ठूलो हदसम्म यही बेलायती “Westminster model” बाट प्रभावित छ। त्यसैले नेपालमा देखिने धेरै संसदीय अभ्यासहरू बेलायतसँग मिल्छन्।

नेपालको संविधान, संसद सञ्चालन शैली, प्रधानमन्त्री–मन्त्रिपरिषद्को उत्तरदायित्व, प्रतिपक्षको भूमिका, सभामुखको निष्पक्षता लगायत धेरै अभ्यासहरू साझा रूपमा लागू भएका छन्।

नेपाल र बेलायतमा समान रूपमा लागू हुने प्रमुख संसदीय अभ्यास

१. प्रधानमन्त्री नै कार्यकारी प्रमुख हुने व्यवस्था
– बेलायतमा राजा/रानी राष्ट्रप्रमुख भए पनि वास्तविक कार्यकारी शक्ति प्रधानमन्त्रीमा हुन्छ।
– नेपालमा राष्ट्रपति राष्ट्रप्रमुख भए पनि कार्यकारी अधिकार प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद्मा केन्द्रित हुन्छ।
– यसलाई “Cabinet Government” भनिन्छ।

२. संसदप्रति मन्त्रिपरिषद् उत्तरदायी हुने
Westminster प्रणालीको मुख्य आधार नै यही हो।
प्रधानमन्त्री र मन्त्रीहरू संसदप्रति उत्तरदायी हुन्छन्।
यदि संसदले विश्वास गुमायो भने सरकार ढल्न सक्छ।

नेपालमा:
– विश्वासको मत
– अविश्वास प्रस्ताव
– संसदमा जवाफदेहिता
यी सबै बेलायती अभ्यासबाट प्रभावित छन्।

३. बहुमत दलले सरकार बनाउने
– बेलायतमा House of Commons मा बहुमत प्राप्त दलले सरकार बनाउँछ।
– नेपालमा पनि प्रतिनिधिसभामा बहुमत प्राप्त दल वा गठबन्धनले सरकार बनाउँछ।

४. प्रतिपक्षको औपचारिक भूमिका
– बेलायतमा “Leader of Opposition” लाई संवैधानिक महत्व दिइन्छ।
– नेपालमा पनि प्रतिपक्षलाई लोकतन्त्रको आवश्यक अंग मानिन्छ।
उदाहरण:
– संसदीय समिति नेतृत्व
– सरकारमाथि निगरानी
– वैकल्पिक नीति प्रस्तुत गर्ने भूमिका

५. प्रश्नोत्तर (Question Hour)
बेलायतमा प्रधानमन्त्रीलाई संसदमा प्रत्यक्ष प्रश्न सोध्ने परम्परा प्रसिद्ध छ — “Prime Minister’s Questions (PMQs)”।

नेपालमा पनि:
– प्रधानमन्त्रीसँग प्रत्यक्ष प्रश्न
– मन्त्रीलाई प्रश्न
– सार्वजनिक जवाफदेहिता
यही शैलीको प्रभाव हो।

६. सभामुखको निष्पक्षता
बेलायतमा Speaker एकपटक निर्वाचित भएपछि दलगत राजनीतिभन्दा माथि मानिन्छ।

नेपालमा पनि सभामुख:
– निष्पक्ष हुनुपर्ने
– सबै दललाई समान व्यवहार गर्ने
– संसदको मर्यादा जोगाउने
– अभ्यास बेलायती मोडलबाट आएको हो।

७. संसदीय समिति प्रणाली
बेलायतमा जस्तै नेपालमा पनि:
– Public Accounts Committee
– Parliamentary Hearing
– विषयगत समिति
मार्फत सरकारमाथि निगरानी गरिन्छ।

८. सरकार संसदबाटै बन्ने
Westminster प्रणालीमा मन्त्रीहरू संसद सदस्यबाटै चयन हुने परम्परा छ।

नेपालमा पनि:
– प्रधानमन्त्री सांसद हुनुपर्ने
– अधिकांश मन्त्री सांसदबाटै बन्ने
– व्यवस्था बेलायती अभ्याससँग मिल्छ।

९. विधेयक प्रक्रिया
– कानुन निर्माण प्रक्रिया:
– विधेयक दर्ता
– पहिलो वाचन
– दोस्रो वाचन
– समितिमा छलफल
पारित
– प्रमाणीकरण
यो संरचना पनि बेलायती शैलीसँग धेरै मिल्छ।

१०. संसद विघटनको अभ्यास
बेलायतमा प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा संसद विघटनको अभ्यास थियो।

नेपालमा पनि प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा प्रतिनिधिसभा विघटनको विवादास्पद अभ्यास देखियो।
विशेषतः:
– केपी शर्मा ओलीद्वारा संसद विघटन
– सर्वोच्च अदालतको व्याख्या
– Westminster परम्पराको नेपाली बहससँग सम्बन्धित उदाहरण हो। नेपालमा बेलायतभन्दा फरक पक्ष
यद्यपि नेपालले Westminster मोडल अपनाए पनि केही महत्त्वपूर्ण फरक छन्:

बेलायत – 
– अलिखित संविधान
-दुई दल प्रमुख
– संवैधानिक राजतन्त्र
– House of Lords

– पुरानो परम्परा आधारित

नेपाल – 

– लिखित संविधान

– राष्ट्रिय सभा
– संविधान आधारित अभ्यास
– बहुदलीय अस्थिर गठबन्धन

नेपालमा समस्या किन देखिन्छ?
बेलायतमा:
राजनीतिक संस्कार बलियो
संसदीय परम्परा सयौँ वर्ष पुरानो
दलभित्र अनुशासन उच्च
नेपालमा:
– अस्थिर गठबन्धन
– दल फुट
– व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति
– संसदीय मर्यादा कमजोर
– प्रक्रियाभन्दा शक्ति संघर्ष बढी

यही कारण Westminster मोडलको “संरचना” त आयो, तर “राजनीतिक संस्कार” पूर्ण रूपमा संस्थागत हुन सकेको छैन।