धनकुटा। देशभर दशैंको उल्लास छाइरहँदा धनकुटाका आठपहरिया समुदायमा भने दशैंको टीका र जमरा लगाउने परम्परा छैन। पुस्तौँदेखि दशैं नमान्दै आएको यस समुदायले आफ्नो मौलिक संस्कृति र परम्पराअनुसार मङ्सिरमा मनाइने वडाङमित चाडलाई विशेष महत्त्व दिँदै आएको छ।

आठपहरिया समुदायका स्थानीय इन्द्रकुमारी राई र राजकुमारी राईका अनुसार उनीहरूले बाल्यकालदेखि नै दशैं मनाएको अनुभव छैन। उनीहरूका अभिभावक तथा पुर्खाले पनि दशैं आफ्नो चाड नभएको भन्दै टीका नलगाउने गरेको उनीहरूको भनाइ छ।

इन्द्रकुमारी राईले भनिन्, “हामी आठपहरियाले पहिलेदेखि नै दशैं मान्दै आएका छैनौँ। केटाकेटीदेखि नमान्ने बानी भएकाले दशैं आयो भन्दैमा हामीलाई विशेष वास्ता हुँदैन। हाम्रो चाड त मङ्सिरमा आउँछ, हामी त्यही चाड भव्य रूपमा मनाउँछौँ।”

आठपहरिया समुदायमा मङ्सिरमा मनाइने वडाङमित चाडलाई मौलिक सांस्कृतिक पर्वका रूपमा लिइन्छ। समुदायका सदस्यहरूका अनुसार दशैंमा सार्वजनिक बिदा हुने भएकाले सामान्य भेटघाट तथा खानपिन भए पनि टीका लगाउने, दशैंका लागि विशेष किनमेल गर्ने र पर्व मनाउने चलन उनीहरूमा छैन।

पुर्खादेखिको परम्परा, सांस्कृतिक पहिचान र रिदामा–राम्लिहाङको ऐतिहासिक घटनासँग जोडिएको छ आठपहरिया समुदायको दशैं नमान्ने मान्यता

रिदामा–राम्लिहाङको ऐतिहासिक घटनासँग जोडिएको स्मृति
आठपहरिया समुदायले दशैं नमान्नुको ऐतिहासिक कारणबारे चर्चा गर्दा रिदामा–राम्लिहाङको प्रसङ्ग पनि उठ्ने गरेको छ। समुदायका केही सदस्यले पुर्खाबाट सुन्दै आएको कथनअनुसार तत्कालीन राज्यसत्ताले दशैं मान्न दबाब दिएको र त्यसलाई अस्वीकार गर्दा रिदामा–राम्लिहाङलाई मृत्युदण्ड दिइएको थियो।

स्थानीय एक सदस्यले भने, “पुर्खाहरूले सुनाएअनुसार दशैं नमान्दा तत्कालीन राजाहरूले रिदामा–राम्लिहाङलाई मृत्युदण्ड दिएको भन्ने कुरा सुन्दै आएका छौँ। त्यही कुरा सुनेपछि पनि दशैंप्रति हाम्रो रुचि हुँदैन।”
यद्यपि, रिदामा–राम्लिहाङको मृत्युको समय, घटनाको वास्तविक प्रकृति र त्यसको दशैंसँगको सम्बन्धलाई पुष्टि गर्ने ऐतिहासिक अभिलेख तथा अन्य प्राथमिक स्रोतको थप अध्ययन आवश्यक छ। त्यसैले यस घटनासम्बन्धी मौखिक परम्परा र प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यलाई छुट्याएर अध्ययन गर्नुपर्ने देखिन्छ।

धनकुटामा रिदामा–राम्लिहाङको स्मृतिमा प्रतिमा निर्माण गरिएको छ। उनीहरूको स्मृतिलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन स्थानीय स्तरमा श्रद्धाञ्जली कार्यक्रमसमेत आयोजना हुँदै आएको छ।

नयाँ पुस्तालाई पनि दिइँदै छ सांस्कृतिक पहिचानको जानकारी
आठपहरिया समुदायका सदस्यहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई दशैं आफ्नो मौलिक पर्व नभएको र समुदायको आफ्नै सांस्कृतिक परम्परा रहेको जानकारी दिँदै आएका छन्। उनीहरूका अनुसार पुर्खाबाट सिकेको परम्परा र पहिचानलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु आवश्यक छ।

अन्तरसमुदाय विवाह तथा सहरी क्षेत्रमा बसोबासका कारण कतिपय परिवारमा दशैंका अवसरमा सामान्य खानपिन र भेटघाट हुने गरे पनि टीका लगाउने तथा दशैंलाई आफ्नै मुख्य चाडका रूपमा मनाउने चलन भने समुदायका धेरै परिवारमा नरहेको स्थानीयको भनाइ छ।
आठपहरिया समुदायका सदस्यहरू दशैं नमान्ने विषयलाई अन्य धर्म वा समुदायप्रतिको विरोधका रूपमा बुझ्न नहुने बताउँछन्। उनीहरूका अनुसार यो आफ्नो परम्परा, सांस्कृतिक पहिचान र पुर्खासँग जोडिएको विषय हो।

आठपहरिया समाजको भूमिकामाथि प्रश्न
रिदामा–राम्लिहाङको स्मृतिमा आयोजना गरिने कार्यक्रममा स्थानीय आठपहरिया समुदायको सहभागिता अपेक्षाकृत कम देखिएको भन्दै समुदायभित्रै प्रश्न उठ्न थालेको छ।

स्थानीय सदस्यहरूका अनुसार यस्ता कार्यक्रमलाई व्यवस्थित र व्यापक बनाउन आठपहरिया समाजका नगर तथा वडा समितिले अग्रसरता लिनुपर्ने आवश्यकता छ। कार्यक्रमबारे समयमै सूचना प्रवाह गर्ने, समुदायका परिवारलाई सहभागी हुन आह्वान गर्ने र नयाँ पुस्तालाई इतिहासबारे जानकारी दिने जिम्मेवारी सम्बन्धित संस्थाले लिनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।

“आठपहरिया समाजले नै यस्तो कार्यक्रम भव्य बनाउन पहल गर्नुपर्छ। आफ्नो समुदायका पुर्खाको इतिहास र संस्कृतिबारे जानकारी दिन संस्था सक्रिय हुनुपर्छ,” एक स्थानीय सदस्यले भनिन्।

उनका अनुसार समुदायका संस्थाहरू राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त भएर जातीय तथा सांस्कृतिक सवालमा स्पष्ट रूपमा उभिन सके मात्र मौलिक पहिचान संरक्षणमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छन्।

ऐतिहासिक सम्मान र पहिचानको माग
आठपहरिया समुदायभित्र रिदामा–राम्लिहाङलाई ऐतिहासिक सहिदका रूपमा मान्यता दिनुपर्ने मागसमेत उठ्दै आएको छ। उनीहरूको योगदान र ऐतिहासिक घटनाबारे थप अध्ययन, अभिलेखीकरण तथा राज्यस्तरबाट उचित सम्मान हुनुपर्ने समुदायका सदस्यहरूको अपेक्षा छ।

समुदायका सदस्यहरूले आफ्नो इतिहास, भाषा, संस्कृति र पहिचान संरक्षणका लागि आफैँ पनि सचेत र एकताबद्ध हुनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उनीहरूका अनुसार राजनीतिक दल र निर्वाचनका बेला मात्रै समुदायको नाम लिने प्रवृत्तिभन्दा समुदायका वास्तविक मुद्दामा निरन्तर काम गर्ने नेतृत्व आवश्यक छ।

आठपहरिया समुदायको दशैं नमान्ने परम्पराले नेपालभित्र रहेका विविध सांस्कृतिक अभ्यास र ऐतिहासिक स्मृतिको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। दशैं मनाउने वा नमनाउने विषयलाई धार्मिक द्वन्द्वका रूपमा नभई समुदायको सांस्कृतिक अधिकार, मौलिक परम्परा र इतिहासको सम्मानका दृष्टिले बुझ्नु आवश्यक देखिन्छ।

आठपहरिया समुदायका लागि दशैं नमान्नु केवल एउटा पर्वमा सहभागी नहुने विषय मात्र होइन; यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक अभ्यास र आफ्नो पहिचान जोगाउने प्रयास पनि हो।