नेपालमा गाई राष्ट्रिय जनावर राख्दा यहाँका भुमिपुत्र आदिवासीले गाईगोरु काटेर गर्दैआएको संस्कारमा राज्यले जबर्जस्ति प्रतिबन्द लगाएको हुँदा विवाद भैरहेको छ । नेपालमा किरात समुदायले उभौली उधौलिमा गाईगोरु काटेर पितृ बुझाउने गरिन्छ । किरात समुदायले साकेलाको बेला गोरुको मासु जौको भात,किरातीको यै हो जात सोइ सोइ ढोले सोइ भनेर साकेला मनाउने चलन छ । किरात राई समुदायले खसि बाख्रा नखाने नछुने भएकोले त्यहि गाईगोरुको छालाबाट ढोला पनि बनाउने गरिन्छ । यता लिम्बु समुदायले कोरोलि गाईको बलि दिएर पिचोम्मा गर्ने गरिन्छ । लिम्बु समुदायको च्याब्रुङ त्यहि गाईगोरुको छालाबाट बनाईन्छ । हिमाली अन्य आदिवासी शिङ्सा समुदायको वैवाहिक संस्कारमा गाईगोरुको टाउको गोबालाई अनिवार्य राखनैपर्छ । अन्यथा आधिकारिक हुदैन । जस्लाई लाङ्बि लोम´भनिन्छ । त्यसैगरी केटा पक्षको जन्ति जाने चारजना काका,मामा र अन्य दुईजनालाई गाई वा गोरुको टाउको अन्यलाई सिङ्गो फिला खुट्टा राख्नुपर्ने हुन्छ ।। जस्लाई `जु´भनिन्छ । त्यसैगरी नेपालमा इस्लाम धर्मावलम्बी धेरै छन ।उनिहरको चाड इद उल अझामा गाई गोरु कुर्वानि दिएर मनाउने गरिन्छ ।

यी यस्ता कारण र राष्ट्रिय जनावर भएपछि काट्न मार्न हुदैन भन्ने मानसिकताको कारण नेपालका आदिवासी भुमिपुत्रले आफुले गर्दै आएको संस्कार खुलेर गर्न पाएका छैनन् ।

हिन्दु धर्म मान्न्नेले गाई आमाको रुपमा लिदै आएको छ । उसले आमा माने पनि सबै अन्य भुमिपुत्र गैर हिन्दुमाथि पनि आमा शब्द लादिएको भन्दै आदिवासी अधिकारअसहमति छ । आधुनिक नेपाल सिमांकन हुनुअघि नै भुमिपुत्रहरु निरन्तर संस्कार भैरहेको दाबि छ ।

कुनै हिन्दु धर्मावलम्बीको बिरोध संस्कारमाथि धावा बोलिएको भन्नु गलत रहेको दाबि छ । यता आदिवासी अधिकारकर्मि अभियान्ताले गाई काटे जस्ले आमा पुज्ने उस्ले काटे त्यो कानुन लगाउनुपर्ने दाबि छ । आदिवासी अधिकारकर्मिले आमा मानेर पुज्नेहरु नै दुध दुहेर खाने त्यसपछि सडकमा छाड्ने कोहि गाई आमा बेचेर दशै मनाउने गरेको आरोप छ । बरु कानुन त्यसलाई लगाउनुपर्ने आवाज माग रहेको छ ।

– अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासमा संसारको कठोर कानुन भएको साउदि अरेबियाको राष्ट्रिय जनावर उँठ हो । त्यहि राष्ट्रिय जनावर उँठलाई कुर्वानि दिएर इद उल अझा मनाउने गरिन्छ । अष्ट्रेलियाको राष्ट्रिय जनावर कंगारु पनि काटेर मारेर होटेल घरमा खाने गरेको छ । के छ राष्ट्रिय जनावर खाने अन्तर्राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास ?

– नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय महासंधि आई.एल.ओ. 169 पक्षराष्ट्र र UNDRIP अनुसार पनि नेपालका आदिवासी भुमिपुत्र र मुस्लिम समुदायले गाई काटेर मारेर गरिने संस्कार गर्न पाउने कि नपाउने अधिकारकर्मिको आवाज ?

– नेपालको संविधानको मौलिक हकमा स्पष्ट लेखिएको छ भाषा,संस्कार,खाद्यान्नको हक उल्लेख छ ।

– तर संविधान अनुसार मुलुकि अपराध संहिता ऐन २०७४ को पशुपंक्षिको महलमा गाईगोरु काटे मारे कुटे ३ वर्ष जेलको सँजाय राखिएको छ त्यो संविधानसंग बाझिएको दाबि अधिकारकर्मिको छ ।

संविधान जारी भएको एक दशकपछि संशोधनको बहस चलिरहेका बेला नेपाल आदिवासी जनजाति आयोगले संविधान संशोधनका लागि सरकारलाई बुझाएको २५ बुँदे सुझावमा हालको राष्ट्रिय जनावर ‘गाई’ को सट्टा ‘एकसिङ्गे गैँडा’ लाई राष्ट्रिय जनावर घोषणा गर्न प्रस्ताव गरेको छ। आयोगको प्रस्ताव सार्वजनिक भएसँगै राष्ट्रिय जनावरको विषय पुनः सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा आएको छ।

यो प्रस्तावसँगै नेपालका आदिवासी तथा मुस्लिम समुदायका परम्परागत संस्कार, धार्मिक स्वतन्त्रता, सांस्कृतिक अधिकार र खाद्य अधिकारसम्बन्धी बहस पनि पुनः तीव्र बनेको छ। एकातर्फ गाईलाई हिन्दू धर्मावलम्बीले पवित्र जनावरका रूपमा मान्ने परम्परा छ भने अर्कोतर्फ विभिन्न आदिवासी समुदाय र मुस्लिम समुदायमा गाई वा गोरुसँग सम्बन्धित परम्परागत धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यास रहँदै आएको दाबी गरिन्छ। यही सन्दर्भमा राष्ट्रिय जनावरको व्यवस्था, संविधानले प्रत्याभूत गरेका मौलिक हक, ILO Convention No. 169, UNDRIP तथा मुलुकी अपराध संहिताबीचको सम्बन्धबारे कानुनी र नीतिगत बहस भइरहेको छ।

१. अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास: राष्ट्रिय जनावर भए पनि खान वा धार्मिक प्रयोजनमा प्रयोग गर्न पाइन्छ?
हो, केही देशमा यस्तो अभ्यास छ, तर यो प्रत्येक देशको आफ्नै कानुनमा निर्भर हुन्छ। “राष्ट्रिय जनावर” हुनु मात्रले त्यसलाई पूर्ण रूपमा मार्न वा खान निषेध हुन्छ भन्ने अन्तर्राष्ट्रिय नियम छैन।

उदाहरण:
साउदी अरेबिया: उँट राष्ट्रिय पहिचानको प्रतीक मानिन्छ। इद अल-अजहामा उँट, गाई वा भेडा/बाख्राको कुर्बानी दिन कानुनले अनुमति दिएको छ।

अष्ट्रेलिया: कंगारु राष्ट्रिय प्रतीक हो। तर वैज्ञानिक व्यवस्थापनअन्तर्गत कंगारुको व्यावसायिक सिकार र मासु बिक्री कानुनी रूपमा अनुमति छ।

संयुक्त राज्य अमेरिका: बाल्ड इगल राष्ट्रिय पक्षी हो। यसलाई कडा कानुनी संरक्षण छ, मार्न पाइँदैन।

भारत: गाई राष्ट्रिय जनावर होइन। विभिन्न राज्यमा गाई वधसम्बन्धी कानुन फरक–फरक छन्।

राष्ट्रिय जनावर भएको आधारमा विश्वभर एउटै कानुनी अभ्यास छैन।

२. ILO Convention No. 169 र UNDRIP ले के भन्छ?

नेपाल ILO Convention No. 169 को पक्षराष्ट्र हो र UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) लाई समर्थन गरेको छ।

– आफ्नो संस्कृति जोगाउने,
– परम्परा अभ्यास गर्ने,
– धार्मिक संस्कार पालना गर्ने,
– सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण गर्ने अधिकारको मान्यता दिन्छन्।

यदि कुनै संस्कार राष्ट्रिय कानुनसँग बाझिन्छ भने, त्यसको समाधान सामान्यतया:
– कानुन संशोधन,
– संवैधानिक व्याख्या,
वा सर्वोच्च अदालतको निर्णयबाट खोजिन्छ।

३. नेपालको संविधानले के भन्छ?
संविधान २०७२ मा:
– धारा ३२ – भाषा र संस्कृतिको अधिकार।
– धारा २६ – धार्मिक स्वतन्त्रता।
– धारा ५१ – सांस्कृतिक विविधताको संरक्षणसम्बन्धी राज्यको नीति।

यी व्यवस्थाले विभिन्न समुदायको भाषा, संस्कृति र परम्परालाई संरक्षण गर्ने उद्देश्य राख्छन्।

तर संविधानले धार्मिक स्वतन्त्रता पनि कानुनबमोजिम प्रयोग हुने व्यवस्था गरेको छ। अर्थात् मौलिक अधिकारहरू पनि केही अवस्थामा कानुनद्वारा सीमित गर्न सकिन्छ।

४. मुलुकी अपराध संहिता २०७४
मुलुकी अपराध संहिताको पशुपक्षीसम्बन्धी व्यवस्थाअनुसार:
– गाई वा गोरु मार्ने, काट्ने वा घाइते बनाउने कार्य दण्डनीय अपराध हो।
– दोषी ठहरिए कानुनअनुसार कैदको व्यवस्था छ।
हाल नेपालमा यही कानुन लागू छ।

५. यो संविधानसँग बाझिएको हो?
– यो कानुनी र संवैधानिक बहसको विषय हो।

एक पक्षको तर्क:
संस्कृति, धर्म र परम्पराको मौलिक अधिकार भएकाले यस्तो प्रतिबन्ध पुनरावलोकन हुनुपर्छ।

अर्को पक्षको तर्क:
संविधानले नै कानुनबमोजिम अधिकार प्रयोग गर्ने व्यवस्था गरेको छ। यो विषय नेपालमा:
– आदिवासी समुदायका सांस्कृतिक अधिकार,
– मुस्लिम समुदायको धार्मिक अभ्यास,
– हिन्दू समुदायको धार्मिक आस्था,
– पशु संरक्षण,
र राज्यको कानुनी व्यवस्थाबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने भन्ने जटिल संवैधानिक प्रश्न हो।