काठमाडौ  । हिमाली क्षेत्रमा देखिने हिमताल सामान्य प्राकृतिक संरचना भए पनि त्यसमा जम्मा हुने पानी, हिमनदीको अवस्था, वरपरका चट्टान तथा हिमपहिरो र तालको प्राकृतिक बाँधमा आउने परिवर्तनले ठूलो विपद्को रूप लिन सक्छ। कोशी प्रदेशको संखुवासभाको मकालु–बरुण क्षेत्रमा रहेको माथिल्लो बरुण हिमताल पनि यस्तै सम्भावित जोखिमका कारण वैज्ञानिक अध्ययनको केन्द्रमा परेको छ।

नक्सागत विवरणअनुसार माथिल्लो बरुण हिमताल संखुवासभाको मकालु क्षेत्रमा करिब २७.८४३° उत्तरी अक्षांश र ८७.०८१° पूर्वी देशान्तर आसपास अवस्थित छ। नक्सामा यसलाई ‘Upper Barun Glacial Lake’ तथा ‘Barun Pokhari’ नामले समेत उल्लेख गरिएको छ।

तर माथिल्लो बरुणलाई केवल एउटा हिमतालका रूपमा हेर्नुभन्दा माथिल्लो र तल्लो बरुण हिमतालको संयुक्त प्रणालीका रूपमा बुझ्नुपर्ने वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

माथिल्लो बरुणको जोखिमबारे नयाँ अध्ययन:

सन् २०२३ मा प्रकाशित Hazard assessment of a pair of glacial lakes in Nepal Himalaya: unfolding combined outbursts of Upper and Lower Barun अध्ययनले माथिल्लो र तल्लो बरुण हिमतालबाट एकैपटक वा क्रमिक रूपमा बाढी आएमा त्यसको प्रभाव निकै टाढासम्म पुग्न सक्ने देखाएको छ।
अध्ययनअनुसार सन् २०२० मा माथिल्लो बरुण हिमतालको क्षेत्रफल करिब ०.३९४ ± ०.०७ वर्ग किलोमिटर र तल्लो बरुण हिमतालको क्षेत्रफल २.०९३ ± ०.१३२ वर्ग किलोमिटर थियो। सन् १९७६ देखि २०२० बीच अध्ययन क्षेत्रमा रहेका हिमनदीहरू करिब ३३ वर्ग किलोमिटरले घटेका थिए। यही अवधिमा दुवै हिमतालको क्षेत्रफलमा वृद्धि देखिएको थियो।

अध्ययनले माथिल्लो बरुण हिमतालबाट मात्रै उत्पन्न हुने बाढीको प्रभाव करिब ५० किलोमिटर भन्दा तल नपुग्ने मोडलिङ गरेको छ। तर माथिल्लो र तल्लो बरुण हिमतालको संयुक्त बहाव भएमा बाढी ८५ किलोमिटरभन्दा बढी दूरीसम्म पुग्न सक्ने देखाइएको छ। यस्तो अवस्थामा कम्तीमा ६० वटा भवन, मोटरेबल पुल तथा अरुण जलविद्युत् आयोजनासँग सम्बन्धित पूर्वाधार उच्च क्षतिको सम्भावनामा पर्न सक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।

यसले माथिल्लो बरुण हिमतालको जोखिमलाई स्थानीय हिमतालको जोखिम मात्र नभई बरुण–अरुण नदी प्रणालीसँग जोडिएको जोखिमका रूपमा हेर्नुपर्ने देखाउँछ।

तल्लो बरुण किन महत्वपूर्ण छ ?:

माथिल्लो बरुणबाट निस्कने पानी बरुण नदी प्रणालीमा पुग्छ। वैज्ञानिक अध्ययन अनुसार माथिल्लो बरुणको बहाव तल्लो बरुण हिमतालसँगै रहेको जलनिकास प्रणाली हुँदै तलतर्फ जाने गर्छ। यी दुई हिमतालबीच प्राकृतिक भू–संरचनाले छुट्याएको अवस्था छ।

सन् २०२१ मा Journal of Hydrology मा प्रकाशित अध्ययनले तल्लो बरुण हिमताल सन् १९६० को दशकदेखि तीव्र रूपमा विस्तार हुँदै सन् २०१९ मा करिब २.२ वर्ग किलोमिटर पुगेको उल्लेख गरेको छ। ताल करिब ४,५५० मिटर उचाइमा रहेको अध्ययनमा उल्लेख छ।

उक्त अध्ययनले महत्वपूर्ण चेतावनी दिँदै माथिल्लो बरुण हिमताल आफैंले पनि महत्त्वपूर्ण GLOF जोखिम बोकेको र यसको जलनिकासमा भविष्यमा सानो परिवर्तन भए पनि तल्लो बरुणसँग जोडिएर क्यास्केडिङ जोखिम सिर्जना हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ। सो अध्ययनले भने माथिल्लो बरुणलाई समावेश नगरी तल्लो बरुणको छुट्टै जोखिम मोडल गरेको थियो।

२०१७ को बरुण बाढीले देखाएको जोखिम:

बरुण उपत्यकामा हिमतालजन्य विपद्को सम्भावना केवल सैद्धान्तिक विषय होइन। २० अप्रिल २०१७ मा माथिल्लो बरुण उपत्यकाको लाङमाले हिमतालमा चट्टान र हिमपहिरो खस्दा ठूलो GLOF भएको वैज्ञानिक अध्ययनले पुष्टि गरेको छ।

Landslides जर्नलमा प्रकाशित अध्ययन अनुसार साल्दिम पिकको उत्तर–पश्चिमी भागबाट करिब ५७० मिटर तल चट्टान खसेर हिमनदी क्षेत्रमा पुगेको थियो। त्यसको प्रभावले हिमपहिरो उत्पन्न भयो र चट्टान तथा बरफका ठूला टुक्रा लाङमाले हिमतालमा खसे। त्यसपछि तालबाट GLOF उत्पन्न भएको थियो।

बाढीले लाङमालेदेखि याङ्ले खर्कासम्मको करिब ६.५ किलोमिटर नदी क्षेत्रमा ठूलो प्रभाव पारेको थियो। वैज्ञानिकहरूले यसको उच्चतम बहाव ४,४०० ± १,८०० घनमिटर प्रतिसेकेन्ड र कुल पानीको मात्रा करिब १३ लाख घनमिटर अनुमान गरेका थिए।

बाढीले बरुण र अरुण नदीको संगम क्षेत्रमा गेग्रान थुपारेर २–३ किलोमिटर लामो अस्थायी तालसमेत बनाएको थियो। उक्त ताल अर्को दिन आफैं निकास भएपछि थप ठूलो क्षति हुनबाट जोगिएको थियो।

यस घटनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने बाढीको मुख्य कारण असाधारण वर्षा नभई चट्टान खसाइ र त्यसपछि भएको हिमपहिरोले हिमतालमा पारेको प्रभाव थियो। यसले हिमतालको जोखिम मूल्यांकन गर्दा वर्षा मात्र होइन, वरपरको भू–आकृति, चट्टान खस्ने सम्भावना र हिमपहिरोको मार्गसमेत अध्ययन गर्नुपर्ने देखाउँछ।

माथिल्लो बरुण फुटेमा के हुन सक्छ ?:

माथिल्लो बरुण हिमतालको सम्भावित जोखिमबारे २०२३ को अध्ययनले विभिन्न बाँध फुट्ने अवस्थाको कम्प्युटर मोडलिङ गरेको थियो। अध्ययनले माथिल्लो बरुणबाट आएको बाढीले तल्लो बरुणको प्राकृतिक संरचनालाई असर गर्न सक्ने र त्यसपछि दुईवटै तालबाट संयुक्त रूपमा ठूलो बाढी उत्पन्न हुन सक्ने सम्भावनालाई परीक्षण गरेको थियो।

अध्ययनमा माथिल्लो बरुण हिमतालमा हिमपहिरो आउन सक्ने दुई सम्भावित क्षेत्र पहिचान गरिएको छ। माथिल्लो बरुणका लागि सम्भावित हिमपहिरोको कुल मात्रा करिब ०.४६ मिलियन घनमिटर अनुमान गरिएको थियो। अनुसन्धानकर्ताहरूले यस्तो परिमाणको हिमपहिरोले हिमतालमा ठूलो छाल सिर्जना गरी GLOF सुरु गर्न सक्ने सम्भावनासमेत औंल्याएका छन्।

यद्यपि वैज्ञानिकहरूले एउटा महत्वपूर्ण सावधानी पनि दिएका छन्—माथिल्लो बरुणबाट आएको GLOF ले निश्चित रूपमा तल्लो बरुणको प्राकृतिक बाँध फुटाउँछ भन्ने प्रत्यक्ष भौतिक प्रमाण अझै छैन। त्यसैले यसलाई सम्भावित worst-case scenario का रूपमा बुझ्नुपर्छ, निश्चित भविष्यवाणीका रूपमा होइन।

तल्लो बरुण फुट्दा झनै ठूलो प्रभाव:

तल्लो बरुण हिमताल भने नेपालका सम्भावित खतरनाक हिमतालमध्ये महत्वपूर्ण मानिएको छ। विभिन्न अध्ययनले यसको क्षेत्रफल तीव्र रूपमा बढेको र ठूलो मात्रामा पानी सञ्चित रहेको देखाएका छन्।

२०२० को GLOF मोडलिङसम्बन्धी अध्ययनले तल्लो बरुणलाई सम्भावित खतरनाक हिमतालको उच्च प्राथमिकतामा राखेको छ। विभिन्न बाँध फुट्ने अवस्थाको मोडलिङ गर्दा तल्लो बरुणबाट निस्कने अधिकतम बहाव ७,९०० घनमिटर प्रतिसेकेन्डसम्म पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको थियो।

यसैकारण माथिल्लो बरुणको जोखिमलाई तल्लो बरुणबाट अलग गरेर हेर्दा वास्तविक जोखिमको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष छुट्न सक्छ।

जलवायु परिवर्तनसँग जोडिएको अर्को चुनौती:

हिमालयमा तापक्रम वृद्धि र हिमनदीको पछाडि हट्ने क्रमले हिमतालको विस्तारलाई प्रभावित गरिरहेको वैज्ञानिक अध्ययनहरूले देखाएका छन्। बरुण क्षेत्रमा पनि हिमनदी क्षेत्र घट्दै जाँदा हिमतालहरूको क्षेत्रफल बढेको देखिएको छ। १९७६ देखि २०२० बीच बरुण क्षेत्रमा हिमनदीहरू करिब ३३ वर्ग किलोमिटरले घटेको र दुई प्रमुख हिमतालको संयुक्त क्षेत्रफलमा २.०६ वर्ग किलोमिटर वृद्धि भएको अध्ययनले देखाएको छ।
यसले भविष्यमा हिमतालको पानीको मात्रा, प्राकृतिक बाँधको स्थिरता र हिमपहिरो तथा चट्टान खस्ने सम्भावनामा थप परिवर्तन ल्याउन सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

अब आवश्यक छ निरन्तर निगरानी:

वैज्ञानिक अध्ययनहरूले दिएको सन्देश स्पष्ट छ—माथिल्लो बरुण हिमताल अहिले नै फुट्ने अवस्थामा छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर यसको जोखिमलाई बेवास्ता गर्न पनि मिल्दैन।

माथिल्लो र तल्लो बरुण हिमतालको नियमित उपग्रह निगरानी, तालको क्षेत्रफल र पानीको मात्रा मापन, प्राकृतिक बाँध तथा निकास मार्गको अध्ययन, सम्भावित हिमपहिरो र चट्टान खस्ने क्षेत्रको पहिचान तथा तल्लो तटीय क्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्न आवश्यक देखिन्छ।

विशेषगरी माथिल्लो बरुण र तल्लो बरुणलाई एउटै जोखिम प्रणालीका रूपमा राखेर क्यास्केडिङ GLOF को पूर्वतयारी गर्नुपर्ने देखिन्छ। यस्तो पूर्वतयारीमा बरुण नदीको तटीय क्षेत्रसँगै अरुण नदीको तल्लो तटीय बस्ती, पुल, सडक र जलविद्युत् पूर्वाधारलाई समेत समेटिनुपर्ने वैज्ञानिक अध्ययनहरूको निष्कर्ष छ।

बरुण उपत्यकाको २०१७ को घटना एउटा चेतावनी हो। हिमालमा चट्टानको एउटा ठूलो टुक्रा खस्दा त्यसले हिमपहिरो निम्त्याउन सक्छ, हिमपहिरोले हिमतालमा ठूलो छाल सिर्जना गर्न सक्छ र केही घण्टामै त्यसको प्रभाव तल्लो नदी प्रणालीसम्म पुग्न सक्छ।

त्यसैले माथिल्लो बरुण हिमताललाई तत्काल फुट्न लागेको तालका रूपमा होइन, निरन्तर वैज्ञानिक निगरानी र पूर्वतयारी आवश्यक पर्ने हिमाली जोखिमको केन्द्रका रूपमा हेर्नुपर्ने देखिन्छ।

के भन्छन् त स्थानीय जानकार :

सो क्षेत्र भोट खोला गाउँ पालिकामा पर्छ। पालिका अध्यक्ष वाङछेदर लामा भन्छन् – त्यस ठाउँमा बेसमै पोखरी,हिम पोखरी, हिमतालहरु प्रशस्त मात्रामा छन् , यदि हिम पहिरो आयो भने ताल उम्लिएर बाढीको रुप लिन सक्छ, यदि यस्तो भयानक अवस्था आयो भने यसले अरुण नदि थुन्न सक्ने र त्यसबाट भयावह अवस्था निम्तिन पनि सक्छ , साना साना हिमपहिरो बर्सेनि नै आउँछन् , undp ले यश बारेमा अध्ययन पनि गरिरहेको छ, संघीय सरकारले यसका बारेमा अध्ययन गरि तालको ओभर फ्लो कस्तो छ? चट्टानको अवस्था कस्तो छ ? सबै बिषयमा अध्ययन गर्न जरुरी छ, साइरन अति नै आवश्यक छ,संघीय सरकारको ध्यानाकर्षण हुनुपर्ने अवस्था छ।

राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय समाचारका मुख्य स्रोतहरूका अनुसार माथिल्लो बरुणको अवस्थिति नक्साबाट पुष्टि हुन्छ, तर यसको जोखिमबारे सबैभन्दा बलियो वैज्ञानिक आधार पछिल्लो २०२३ को Upper–Lower Barun संयुक्त जोखिम अध्ययन हो। त्यसैले समाचारमा “हिमताल फुट्नै लागेको” वा “निश्चित रूपमा अरुणसम्म विनाश गर्ने” जस्ता दाबी गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।

२०२५ को Discover Civil Engineering अध्ययनले पनि माथिल्लो बरुणलाई तल्लो बरुणभन्दा करिब ४ किमि माथि र करिब ३०० मिटर उचाइमा रहेको बताउँदै माथिल्लो तालको बहावले तल्लो तालको मोरेन संरचनामा असर पार्न सक्ने सम्भावना मोडल गरेको छ।

स्रोत : समाचारपत्रबाट