धरान । तत्कालीन नेकपा माओवादीले जनयुद्ध शुरु गरेको दिन फागुन १ गतेलाई स्मरण गर्दै धरानमा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीले ३१ जनयुद्ध दिवस मनाएको छ । दिवसमा सँधा जस्तै रक्तदान कार्यक्रम गरिएको छ । नगर समितिले आयोजना गरेको रक्तदान कार्यक्रममा धरानमा रहेका केन्द्रिय तहका नेतादेखी वडा तह अनि जनवर्गीय संगठनका कार्यकर्ताहरुको उपस्थिति रहेका थिए ।

जनयुद्धको पृष्ठभूमि: किन सुरु भयो?
२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि बहुदलीय व्यवस्था आयो। तर ग्रामीण नेपालमा गरिबी, भूमिहीनता, जातीय–लैङ्गिक विभेद, क्षेत्रीय असमानता र राज्य सेवामा पहुँचको कमी जस्ता समस्या उस्तै रहे। यही असन्तुष्टिलाई राजनीतिक रूप दिँदै नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) ले ४० बुँदे माग राख्यो। माग पूरा नभएपछि १ फागुन २०५२ मा “जनयुद्ध” घोषणा गरियो।

वैचारिक आधार र रणनीति
यो आन्दोलन माओवादबाट प्रभावित थियो—विशेषतः माओ त्से तुङ को “दीर्घकालीन जनयुद्ध” अवधारणा।

रणनीति यस्तो थियो:
– गाउँमा आधार इलाका बनाउने
– “जनसरकार” गठन गर्ने
– छापामार युद्धमार्फत राज्य संरचनालाई कमजोर पार्ने
– अन्ततः सहर घेराबन्दी गर्ने

मुख्य चरणहरू (२०५२–२०६३)

१. प्रारम्भिक चरण (२०५२–२०५७)
– रोल्पा, रुकुम, जाजरकोट, गोरखा आदि

जिल्लामा सशस्त्र गतिविधि सुरु
– प्रहरी चौकीमाथि आक्रमण
– राज्यको सुरक्षा प्रतिक्रिया कडा बन्दै गयो

२. तीव्र विस्तार (२०५८–२०६०)

२०५८ सालमा राजदरबार हत्याकाण्डपछि राजनीतिक अस्थिरता चर्कियो
– राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन
– सेना परिचालनपछि द्वन्द्व झन् चर्कियो
– हजारौँको ज्यान गयो, बेपत्ता र विस्थापनका घटना बढे

३. राजनीतिक मोड (२०६२–२०६३)
– १२ बुँदे समझदारी (माओवादी र सात दलबीच)
– २०६२/६३ को जनआन्दोलन
– ५ मंसिर २०६३ मा विस्तृत शान्ति सम्झौता

विस्तृत शान्ति सम्झौता
५ मंसिर २०६३ मा सरकार र माओवादीबीच भएको “विस्तृत शान्ति सम्झौता” ले सशस्त्र संघर्ष औपचारिक रूपमा अन्त्य गर्‍यो।
– माओवादी लडाकुहरू क्यान्टोनमेन्टमा
– संयुक्त राष्ट्रसंघीय अनुगमन (UNMIN)
– संविधानसभा निर्वाचनको बाटो खुला
– प्रमुख राजनीतिक परिवर्तन

२०६५ सालमा नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा

– राजतन्त्रको अन्त्य
– २०७२ सालमा नयाँ संविधान जारी

समावेशी प्रतिनिधित्व (महिला, दलित, जनजाति, मधेशी) मा संवैधानिक व्यवस्था
– मानवीय र सामाजिक असर
– करिब १७ हजारभन्दा बढीको मृत्यु
– हजारौँ बेपत्ता
– आन्तरिक विस्थापन

मानवअधिकार उल्लङ्घनका प्रश्न
द्वन्द्वपछिको सत्य निरूपण र मेलमिलाप प्रक्रियाका लागि सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोग गठन गरियो, तर न्याय र संक्रमणकालीन न्याय प्रक्रिया अझै विवादित र अधूरो मानिन्छ।

नेतृत्व र प्रमुख पात्र
– पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) – सर्वोच्च कमाण्डर
– डा. बाबुराम भट्टराई – वैचारिक रणनीतिकार
– मोहन वैद्य – वरिष्ठ नेता

समग्र मूल्यांकन
यो आन्दोलनले नेपाललाई गणतन्त्रमा पुर्‍यायो, तर ठूलो मानवीय मूल्य चुकाउनुपर्‍यो। कसैले यसलाई सामाजिक रूपान्तरणको संघर्ष भन्छन्, कसैले हिंसात्मक द्वन्द्वको पीडा सम्झन्छन्। सत्य यी दुबै अनुभूतिहरूको बीच कतै छ—उपलब्धि र पीडाको मिश्रण।